Articolo 1218 Codice Civile

(R.D. 16 marzo 1942, n. 262)

Responsabilità del debitore

Dispositivo

Note

(1) La norma disciplina la responsabilità contrattuale, che sorge in caso di inadempimento dell'obbligazione e presuppone, quindi, un preesistente rapporto tra i soggetti. Essa si contrappone allaresponsabilità extracontrattuale(2043 c.c.) nella quale è proprio con l'illecito che si instaura un rapporto tra le parti. Alla diversa struttura consegue anche una diversa disciplina.

(2) In questo caso vi è un parziale inadempimento che può toccare diversi profili: l'oggetto stesso, il luogo di adempimento, la diligenza ecc.

(3) La ripartizione dell'onere della prova è stata specificata dalla giurisprudenza (Cassazione civile, SS. UU., 30 ottobre 2001, n. 13533): mentre il creditore deve provare il titolo costitutivo del rapporto e, se vi è un termine, che questo è scaduto, potendosi limitare ad allegare l'inadempimento, è il debitore a dover dimostrare di aver adempiuto ovvero che l'inadempimento non è a lui imputabile. La regola è invertita se si ha obbligazione negativa: non potendosi fare gravare sul debitore l'onere di provare di non aver tenuto nessuna delle condotte (positive) che avrebbero violato l'obbligo di non fare, è il creditore a dover dimostrare che il debitore ha tenuto la condotta lesiva.

(4) Il ritardo genera inadempimento relativo che può trasformarsi in un inadempimento definitivo ovvero in un adempimento tardivo.

(5) Affinché l'impossibilità sia idonea a liberare il debitore deve essere assoluta, cioè insuperabile, ed oggettiva, cioè riconoscibile in base a criteri obiettivi.

(6) L'illecito contrattuale richiede, così come quello aquiliano, anche la sussistenza dell'elemento soggettivo. Pertanto, non ogni inadempimento è idoneo a generarlo ma solo quello che sia accompagnato da una condotta non diligente, dove il grado di diligenza richiesto dipende dalla natura professionale o meno dell'attività nel cui ambito si inserisce l'obbligazione (1176 c.c.). Vi sono però fattispecie per le quali, prescindendosi dalla colpa, il legislatore configura una responsabilità oggettiva: ciò accade, ad esempio, nel caso di deposito in albergo (1783 c.c.). In queste ipotesi la prova liberatoria è circoscritta al fortuito o alla forza maggiore.

Massime giurisprudenziali (158)

1Cass. civ. n. 27923/2025

2Cass. civ. n. 24344/2025

3Cass. civ. n. 23753/2025

4Cass. civ. n. 23681/2025

5Cass. civ. n. 23061/2025

6Cass. civ. n. 22998/2025

7Cass. civ. n. 21376/2025

8Cass. civ. n. 21172/2025

9Cass. civ. n. 20344/2025

10Cass. civ. n. 20300/2025

11Cass. civ. n. 19923/2025

12Cass. civ. n. 17644/2025

13Cass. civ. n. 15676/2025

14Cass. civ. n. 15464/2025

15Cass. civ. n. 15081/2025

16Cass. civ. n. 15078/2025

17Cass. civ. n. 15074/2025

18Cass. civ. n. 15066/2025

19Cass. civ. n. 13749/2025

20Cass. civ. n. 13649/2025

21Cass. civ. n. 13518/2025

22Cass. civ. n. 13289/2025

23Cass. civ. n. 12627/2025

24Cass. civ. n. 11290/2025

25Cass. civ. n. 11058/2025

26Cass. civ. n. 10807/2025

27Cass. civ. n. 10553/2025

28Cass. civ. n. 10201/2025

29Cass. civ. n. 10196/2025

30Cass. civ. n. 10189/2025

31Cass. civ. n. 10188/2025

32Cass. civ. n. 9507/2025

33Cass. civ. n. 9500/2025

34Cass. civ. n. 9012/2025

35Cass. civ. n. 8996/2025

36Cass. civ. n. 8980/2025

37Cass. civ. n. 8905/2025

38Cass. civ. n. 8903/2025

39Cass. civ. n. 6990/2025

40Cass. civ. n. 6518/2025

41Cass. civ. n. 6090/2025

42Cass. civ. n. 5219/2025

43Cass. civ. n. 4682/2025

44Cass. civ. n. 4644/2025

45Cass. civ. n. 4084/2025

46Cass. civ. n. 3582/2025

47Cass. civ. n. 2520/2025

48Cass. civ. n. 1443/2025

49Cass. civ. n. 469/2025

50Cass. civ. n. 243/2025

51Cass. civ. n. 37798/2022

52Cass. civ. n. 33537/2022

53Cass. civ. n. 13510/2022

54Cass. civ. n. 10050/2022

55Cass. civ. n. 1627/2022

56Cass. civ. n. 38089/2021

57Cass. civ. n. 36329/2021

58Cass. civ. n. 30777/2021

59Cass. civ. n. 29252/2021

60Cass. civ. n. 26118/2021

61Cass. civ. n. 24405/2021

62Cass. civ. n. 21404/2021

63Cass. civ. n. 19033/2021

64Cass. civ. n. 3587/2021

65Cass. civ. n. 29711/2020

66Cass. civ. n. 25288/2020

67Cass. civ. n. 9714/2020

68Cass. civ. n. 25584/2018

69Cass. civ. n. 21008/2018

70Cass. civ. n. 20885/2018

71Cass. civ. n. 20829/2018

72Cass. civ. n. 11749/2018

73Cass. civ. n. 2369/2018

74Cass. civ. n. 29315/2017

75Cass. civ. n. 25112/2017

76Cass. civ. n. 24074/2017

77Cass. civ. n. 24073/2017

78Cass. civ. n. 18392/2017

79Cass. civ. n. 16503/2017

80Cass. civ. n. 11213/2017

81Cass. civ. n. 7410/2017

82Cass. civ. n. 3940/2016

83Cass. civ. n. 3176/2016

84Cass. civ. n. 25767/2015

85Cass. civ. n. 21177/2015

86Cass. civ. n. 18497/2015

87Cass. civ. n. 13328/2015

88Cass. civ. n. 8995/2015

89Cass. civ. n. 8989/2015

90Cass. civ. n. 22222/2014

91Cass. civ. n. 10702/2014

92Cass. civ. n. 4876/2014

93Cass. civ. n. 25777/2013

94Cass. civ. n. 20904/2013

95Cass. civ. n. 19220/2013

96Cass. civ. n. 11548/2013

97Cass. civ. n. 4792/2013

98Cass. civ. n. 3657/2013

99Cass. civ. n. 17143/2012

100Cass. civ. n. 6594/2012

101Cass. civ. n. 15993/2011

102Cass. civ. n. 15659/2011

103Cass. civ. n. 12274/2011

104Cass. civ. n. 9714/2011

105Cass. civ. n. 3847/2011

106Cass. civ. n. 16394/2010

107Cass. civ. n. 11737/2010

108Cass. civ. n. 2847/2010

109Cass. civ. n. 1538/2010

110Cass. civ. n. 20806/2009

111Cass. civ. n. 12354/2009

112Cass. civ. n. 10743/2009

113Cass. civ. n. 975/2009

114Cass. civ. n. 24791/2008

115Cass. civ. n. 15814/2008

116Cass. civ. n. 577/2008

117Cass. civ. n. 21973/2007

118Cass. civ. n. 21140/2007

119Cass. civ. n. 23918/2006

120Cass. civ. n. 17306/2006

121Cass. civ. n. 12382/2006

122Cass. civ. n. 10493/2006

123Cass. civ. n. 6537/2006

124Cass. civ. n. 5960/2005

125Cass. civ. n. 2976/2005

126Cass. civ. n. 19133/2004

127Cass. civ. n. 16530/2004

128Cass. civ. n. 12273/2004

129Cass. civ. n. 11488/2004

130Cass. civ. n. 9645/2004

131Cass. civ. n. 9471/2004

132Cass. civ. n. 7729/2004

133Cass. civ. n. 3579/2004

134Cass. civ. n. 3294/2004

135Cass. civ. n. 18995/2003

136Cass. civ. n. 12477/2002

137Cass. civ. n. 3492/2002

138Cass. civ. n. 10261/2000

139Cass. civ. n. 7553/1999

140Cass. civ. n. 722/1999

141Cass. civ. n. 1629/1998

142Cass. civ. n. 7604/1996

143Cass. civ. n. 5005/1996

144Cass. civ. n. 4044/1994

145Cass. civ. n. 2369/1994

146Cass. civ. n. 1500/1994

147Cass. civ. n. 3724/1991

148Cass. civ. n. 1003/1986

149Cass. civ. n. 809/1986

150Cass. civ. n. 3858/1985

151Cass. civ. n. 3450/1984

152Cass. civ. n. 1622/1984

153Cass. civ. n. 1024/1984

154Cass. civ. n. 3979/1982

155Cass. civ. n. 3900/1977

156Cass. civ. n. 3820/1977

157Cass. civ. n. 3700/1977

158Cass. civ. n. 2439/1976

Massime notarili correlate (1)