Articolo 1223 Codice Civile

(R.D. 16 marzo 1942, n. 262)

Risarcimento del danno

Dispositivo

Note

(1) Si tratta dell'inadempimento assoluto: qui il danno si sostituisce alla prestazione non eseguita.

(2) In caso di inadempimento relativo la prestazione pattuita rimane dovuta ed il risarcimento si aggiunge ad essa.

(3) Il depauperamento del patrimonio del debitore si sostanzia nel c.d. "danno emergente". Ad esempio, le spese sostenute per procurarmi altrove la partita di merce non consegnatami.

(4) Il mancato guadagno configura il c.d. "lucro cessante". Si pensi, ad esempio, a quanto avrei potuto guadagnare se la merce avariata che mi è stata consegnata fosse stata in buono stato.

(5) Il riferimento è alla necessità del nesso di causalità tra illecito e danno. Per quanto concerne il criterio con cui determinare tale causalità, la teoria oggi dominante è quella che fa riferimento al concetto di causa del diritto penale (40 c.p.) definita secondo il principio dellacondicio sine qua non.

(6) Il risarcimento del danno può essere effettuato in forma specifica, se viene ripristinata la situazione esistente prima dell'illecito, o per equivalente, mediante corresponsione di una somma a titolo di ristoro (v.2058 c.c.).Nel caso di illecito contrattuale, si può ottenere solo un risarcimento per equivalente, poiché se l'inadempimento è assoluto la prestazione non può più essere eseguita e, di conseguenza, la situazione ripristinata mentre se l'inadempimento è relativo, la prestazione è ancora possibile ed il risarcimento non può che essere un ristoro economico per il ritardo.

Massime giurisprudenziali (412)

1Cass. civ. n. 28255/2025

2Cass. civ. n. 26826/2025

3Cass. civ. n. 25811/2025

4Cass. civ. n. 25480/2025

5Cass. civ. n. 25467/2025

6Cass. civ. n. 24618/2025

7Cass. civ. n. 24016/2025

8Cass. civ. n. 23134/2025

9Cass. civ. n. 22584/2025

10Cass. civ. n. 21794/2025

11Cass. civ. n. 21602/2025

12Cass. civ. n. 20626/2025

13Cass. civ. n. 18956/2025

14Cass. civ. n. 17179/2025

15Cass. civ. n. 17006/2025

16Cass. civ. n. 16604/2025

17Cass. civ. n. 16381/2025

18Cass. civ. n. 16370/2025

19Cass. civ. n. 16326/2025

20Cass. civ. n. 15496/2025

21Cass. civ. n. 15451/2025

22Cass. civ. n. 15245/2025

23Cass. civ. n. 15079/2025

24Cass. civ. n. 14774/2025

25Cass. civ. n. 13516/2025

26Cass. civ. n. 13169/2025

27Cass. civ. n. 12656/2025

28Cass. civ. n. 12627/2025

29Cass. civ. n. 11320/2025

30Cass. civ. n. 11287/2025

31Cass. civ. n. 11058/2025

32Cass. civ. n. 10201/2025

33Cass. civ. n. 9849/2025

34Cass. civ. n. 9842/2025

35Cass. civ. n. 8905/2025

36Cass. civ. n. 8897/2025

37Cass. civ. n. 8839/2025

38Cass. civ. n. 8674/2025

39Cass. civ. n. 8625/2025

40Cass. civ. n. 8475/2025

41Cass. civ. n. 8352/2025

42Cass. civ. n. 7884/2025

43Cass. civ. n. 7331/2025

44Cass. civ. n. 7225/2025

45Cass. civ. n. 6939/2025

46Cass. civ. n. 6909/2025

47Cass. civ. n. 6675/2025

48Cass. civ. n. 6518/2025

49Cass. civ. n. 6351/2025

50Cass. civ. n. 6031/2025

51Cass. civ. n. 4892/2025

52Cass. civ. n. 4746/2025

53Cass. civ. n. 4680/2025

54Cass. civ. n. 3582/2025

55Cass. civ. n. 3502/2025

56Cass. civ. n. 3370/2025

57Cass. civ. n. 2635/2025

58Cass. civ. n. 2520/2025

59Cass. civ. n. 1788/2025

60Cass. civ. n. 475/2025

61Cass. civ. n. 94/2025

62Cass. civ. n. 5119/2023

63Cass. civ. n. 37798/2022

64Cass. civ. n. 37477/2022

65Cass. civ. n. 27016/2022

66Cass. civ. n. 16027/2022

67Cass. civ. n. 2261/2022

68Cass. civ. n. 1627/2022

69Cass. civ. n. 39762/2021

70Cass. civ. n. 31358/2021

71Cass. civ. n. 31251/2021

72Cass. civ. n. 14268/2021

73Cass. civ. n. 26757/2020

74Cass. civ. n. 24481/2020

75Cass. civ. n. 17948/2020

76Cass. civ. n. 10549/2020

77Cass. civ. n. 9706/2020

78Cass. civ. n. 9682/2020

79Cass. civ. n. 8532/2020

80Cass. civ. n. 3545/2020

81Cass. civ. n. 134/2020

82Cass. civ. n. 28986/2019

83Cass. civ. n. 11203/2019

84Cass. civ. n. 2778/2019

85Cass. civ. n. 2550/2019

86Cass. civ. n. 31233/2018

87Cass. civ. n. 29830/2018

88Cass. civ. n. 20836/2018

89Cass. civ. n. 16088/2018

90Cass. civ. n. 12567/2018

91Cass. civ. n. 12566/2018

92Cass. civ. n. 12564/2018

93Cass. civ. n. 11750/2018

94Cass. civ. n. 11165/2018

95Cass. civ. n. 11012/2018

96Cass. civ. n. 10321/2018

97Cass. civ. n. 9048/2018

98Cass. civ. n. 8766/2018

99Cass. civ. n. 7267/2018

100Cass. civ. n. 6619/2018

101Cass. civ. n. 5641/2018

102Cass. civ. n. 3691/2018

103Cass. civ. n. 2675/2018

104Cass. civ. n. 26822/2017

105Cass. civ. n. 13819/2017

106Cass. civ. n. 13792/2017

107Cass. civ. n. 10499/2017

108Cass. civ. n. 9950/2017

109Cass. civ. n. 9548/2017

110Cass. civ. n. 7940/2017

111Cass. civ. n. 7794/2017

112Cass. civ. n. 6422/2017

113Cass. civ. n. 4028/2017

114Cass. civ. n. 25327/2016

115Cass. civ. n. 19604/2016

116Cass. civ. n. 18832/2016

117Cass. civ. n. 12288/2016

118Cass. civ. n. 12140/2016

119Cass. civ. n. 11899/2016

120Cass. civ. n. 9039/2016

121Cass. civ. n. 8896/2016

122Cass. civ. n. 7774/2016

123Cass. civ. n. 6545/2016

124Cass. civ. n. 4713/2016

125Cass. civ. n. 3940/2016

126Cass. civ. n. 24632/2015

127Cass. civ. n. 22979/2015

128Cass. civ. n. 18305/2015

129Cass. civ. n. 2737/2015

130Cass. civ. n. 26374/2014

131Cass. civ. n. 20548/2014

132Cass. civ. n. 16143/2014

133Cass. civ. n. 6347/2014

134Cass. civ. n. 992/2014

135Cass. civ. n. 458/2014

136Cass. civ. n. 8104/2013

137Cass. civ. n. 17092/2012

138Cass. civ. n. 10853/2012

139Cass. civ. n. 7927/2012

140Cass. civ. n. 4252/2012

141Cass. civ. n. 24510/2011

142Cass. civ. n. 23761/2011

143Cass. civ. n. 15385/2011

144Cass. civ. n. 11254/2011

145Cass. civ. n. 8507/2011

146Cass. civ. n. 26042/2010

147Cass. civ. n. 22826/2010

148Cass. civ. n. 18028/2010

149Cass. civ. n. 16396/2010

150Cass. civ. n. 15738/2010

151Cass. civ. n. 15726/2010

152Cass. civ. n. 11967/2010

153Cass. civ. n. 10193/2010

154Cass. civ. n. 10072/2010

155Cass. civ. n. 5119/2010

156Cass. civ. n. 3931/2010

157Cass. civ. n. 997/2010

158Cass. civ. n. 13/2010

159Cass. civ. n. 6658/2009

160Cass. civ. n. 4052/2009

161Cass. civ. n. 1335/2009

162Cass. civ. n. 28056/2008

163Cass. civ. n. 19445/2008

164Cass. civ. n. 16877/2008

165Cass. civ. n. 11373/2008

166Cass. civ. n. 10111/2008

167Cass. civ. n. 3268/2008

168Cass. civ. n. 1690/2008

169Cass. civ. n. 24140/2007

170Cass. civ. n. 23565/2007

171Cass. civ. n. 22370/2007

172Cass. civ. n. 22347/2007

173Cass. civ. n. 17179/2007

174Cass. civ. n. 13242/2007

175Cass. civ. n. 13082/2007

176Cass. civ. n. 12247/2007

177Cass. civ. n. 8520/2007

178Cass. civ. n. 4791/2007

179Cass. civ. n. 1087/2007

180Cass. civ. n. 844/2007

181Cass. civ. n. 9374/2006

182Cass. civ. n. 8657/2006

183Cass. civ. n. 5860/2006

184Cass. civ. n. 4020/2006

185Cass. civ. n. 4010/2006

186Cass. civ. n. 3436/2006

187Cass. civ. n. 1215/2006

188Cass. civ. n. 1041/2006

189Cass. civ. n. 23225/2005

190Cass. civ. n. 17562/2005

191Cass. civ. n. 15823/2005

192Cass. civ. n. 15822/2005

193Cass. civ. n. 15676/2005

194Cass. civ. n. 5724/2005

195Cass. civ. n. 2654/2005

196Cass. civ. n. 564/2005

197Cass. civ. n. 21894/2004

198Cass. civ. n. 14667/2004

199Cass. civ. n. 14488/2004

200Cass. civ. n. 13634/2004

201Cass. civ. n. 10531/2004

202Cass. civ. n. 9091/2004

203Cass. civ. n. 7980/2004

204Cass. civ. n. 5840/2004

205Cass. civ. n. 4983/2004

206Cass. civ. n. 4400/2004

207Cass. civ. n. 3867/2004

208Cass. civ. n. 3806/2004

209Cass. civ. n. 3088/2004

210Cass. civ. n. 258/2004

211Cass. civ. n. 123/2004

212Cass. civ. n. 18945/2003

213Cass. civ. n. 17940/2003

214Cass. civ. n. 14678/2003

215Cass. civ. n. 13666/2003

216Cass. civ. n. 12452/2003

217Cass. civ. n. 12121/2003

218Cass. civ. n. 11704/2003

219Cass. civ. n. 11007/2003

220Cass. civ. n. 10022/2003

221Cass. civ. n. 7631/2003

222Cass. civ. n. 5570/2003

223Cass. civ. n. 4070/2003

224Cass. civ. n. 3994/2003

225Cass. civ. n. 2580/2003

226Cass. civ. n. 15809/2002

227Cass. civ. n. 15289/2002

228Cass. civ. n. 12194/2002

229Cass. civ. n. 11905/2002

230Cass. civ. n. 10898/2002

231Cass. civ. n. 9740/2002

232Cass. civ. n. 9556/2002

233Cass. civ. n. 6735/2002

234Cass. civ. n. 4205/2002

235Cass. civ. n. 2589/2002

236Cass. civ. n. 883/2002

237Cass. civ. n. 64/2002

238Cass. civ. n. 15185/2001

239Cass. civ. n. 15034/2001

240Cass. civ. n. 10300/2001

241Cass. civ. n. 8062/2001

242Cass. civ. n. 7692/2001

243Cass. civ. n. 7507/2001

244Cass. civ. n. 5161/2001

245Cass. civ. n. 4991/2001

246Cass. civ. n. 4508/2001

247Cass. civ. n. 2335/2001

248Cass. civ. n. 15499/2000

249Cass. civ. n. 15368/2000

250Cass. civ. n. 15027/2000

251Cass. civ. n. 14743/2000

252Cass. civ. n. 12757/2000

253Cass. civ. n. 12103/2000

254Cass. civ. n. 5913/2000

255Cass. civ. n. 2134/2000

256Cass. civ. n. 1646/2000

257Cass. civ. n. 1622/2000

258Cass. civ. n. 491/2000

259Cass. civ. n. 13358/1999

260Cass. civ. n. 13340/1999

261Cass. civ. n. 12756/1999

262Cass. civ. n. 11629/1999

263Cass. civ. n. 11021/1999

264Cass. civ. n. 8278/1999

265Cass. civ. n. 7345/1999

266Cass. civ. n. 6247/1999

267Cass. civ. n. 4801/1999

268Cass. civ. n. 4231/1999

269Cass. civ. n. 3961/1999

270Cass. civ. n. 490/1999

271Cass. civ. n. 489/1999

272Cass. civ. n. 256/1999

273Cass. civ. n. 101/1999

274Cass. civ. n. 12788/1998

275Cass. civ. n. 12686/1998

276Cass. civ. n. 12083/1998

277Cass. civ. n. 10966/1998

278Cass. civ. n. 10088/1998

279Cass. civ. n. 8970/1998

280Cass. civ. n. 8769/1998

281Cass. civ. n. 4846/1998

282Cass. civ. n. 4030/1998

283Cass. civ. n. 2881/1998

284Cass. civ. n. 2031/1998

285Cass. civ. n. 1629/1998

286Cass. civ. n. 762/1998

287Cass. civ. n. 12248/1997

288Cass. civ. n. 10023/1997

289Cass. civ. n. 10019/1997

290Cass. civ. n. 9852/1997

291Cass. civ. n. 9542/1997

292Cass. civ. n. 9399/1997

293Cass. civ. n. 9376/1997

294Cass. civ. n. 4609/1997

295Cass. civ. n. 4237/1997

296Cass. civ. n. 2009/1997

297Cass. civ. n. 8717/1996

298Cass. civ. n. 7694/1996

299Cass. civ. n. 6941/1996

300Cass. civ. n. 5680/1996

301Cass. civ. n. 2906/1996

302Cass. civ. n. 13108/1995

303Cass. civ. n. 12020/1995

304Cass. civ. n. 7022/1995

305Cass. civ. n. 6794/1995

306Cass. civ. n. 4051/1995

307Cass. civ. n. 3239/1995

308Cass. civ. n. 2809/1995

309Cass. civ. n. 1712/1995

310Cass. civ. n. 755/1995

311Cass. civ. n. 625/1995

312Cass. civ. n. 11169/1994

313Cass. civ. n. 10433/1994

314Cass. civ. n. 10269/1994

315Cass. civ. n. 8177/1994

316Cass. civ. n. 8090/1994

317Cass. civ. n. 7647/1994

318Cass. civ. n. 7079/1994

319Cass. civ. n. 6464/1994

320Cass. civ. n. 5669/1994

321Cass. civ. n. 2988/1994

322Cass. civ. n. 2442/1994

323Cass. civ. n. 2203/1994

324Cass. civ. n. 1936/1994

325Cass. civ. n. 1484/1994

326Cass. civ. n. 11271/1993

327Cass. civ. n. 8226/1993

328Cass. civ. n. 7494/1993

329Cass. civ. n. 6996/1993

330Cass. civ. n. 6109/1993

331Cass. civ. n. 5832/1993

332Cass. civ. n. 2456/1993

333Cass. civ. n. 1384/1993

334Cass. civ. n. 11616/1992

335Cass. civ. n. 11097/1992

336Cass. civ. n. 3352/1992

337Cass. civ. n. 12958/1991

338Cass. civ. n. 5161/1991

339Cass. civ. n. 4848/1991

340Cass. civ. n. 4636/1991

341Cass. civ. n. 11695/1990

342Cass. civ. n. 9702/1990

343Cass. civ. n. 9118/1990

344Cass. civ. n. 6536/1990

345Cass. civ. n. 5675/1990

346Cass. civ. n. 3634/1990

347Cass. civ. n. 2761/1990

348Cass. civ. n. 2296/1990

349Cass. civ. n. 1954/1990

350Cass. civ. n. 772/1990

351Cass. civ. n. 411/1990

352Cass. civ. n. 6938/1988

353Cass. civ. n. 6403/1988

354Cass. civ. n. 1161/1988

355Cass. civ. n. 23/1988

356Cass. civ. n. 9528/1987

357Cass. civ. n. 5480/1987

358Cass. civ. n. 2985/1987

359Cass. civ. n. 2480/1987

360Cass. civ. n. 4267/1986

361Cass. civ. n. 367/1986

362Cass. civ. n. 5815/1985

363Cass. civ. n. 5814/1985

364Cass. civ. n. 5775/1985

365Cass. civ. n. 4852/1985

366Cass. civ. n. 3888/1985

367Cass. civ. n. 1453/1985

368Cass. civ. n. 3727/1984

369Cass. civ. n. 3491/1984

370Cass. civ. n. 3344/1984

371Cass. civ. n. 1318/1984

372Cass. civ. n. 5351/1983

373Cass. civ. n. 5337/1983

374Cass. civ. n. 3694/1983

375Cass. civ. n. 2816/1983

376Cass. civ. n. 2602/1983

377Cass. civ. n. 6651/1982

378Cass. civ. n. 6234/1982

379Cass. civ. n. 4816/1982

380Cass. civ. n. 4397/1982

381Cass. civ. n. 3020/1982

382Cass. civ. n. 2196/1982

383Cass. civ. n. 1084/1982

384Cass. civ. n. 442/1982

385Cass. civ. n. 179/1982

386Cass. civ. n. 6630/1981

387Cass. civ. n. 4137/1981

388Cass. civ. n. 2380/1978

389Cass. civ. n. 1055/1978

390Cass. civ. n. 1047/1978

391Cass. civ. n. 815/1978

392Cass. civ. n. 4201/1977

393Cass. civ. n. 3700/1977

394Cass. civ. n. 2268/1977

395Cass. civ. n. 2203/1977

396Cass. civ. n. 1481/1977

397Cass. civ. n. 3140/1976

398Cass. civ. n. 1519/1976

399Cass. civ. n. 1067/1976

400Cass. civ. n. 3982/1975

401Cass. civ. n. 3619/1975

402Cass. civ. n. 1175/1974

403Cass. civ. n. 619/1974

404Cass. civ. n. 599/1974

405Cass. civ. n. 556/1974

406Cass. civ. n. 916/1973

407Cass. civ. n. 3477/1971

408Cass. civ. n. 3475/1971

409Cass. civ. n. 2190/1971

410Cass. civ. n. 468/1971

411Cass. civ. n. 136/1970

412Cass. civ. n. 774/1969