Articolo 2059 Codice Civile

(R.D. 16 marzo 1942, n. 262)

Danni non patrimoniali

Dispositivo

Note

(1) Il danno non patrimoniale identifica i pregiudizi che derivano da lesione dei diritti della persona e non hanno rilievo economico. Giurisprudenza e dottrina hanno compiuto un lungo percorso evolutivo che ha condotto, oggi, ad elaborare le seguenti categorie di danno non patrimoniale: danno morale, quale turbamento transeunte dello stato d'animo; danno biologico, cioè la lesione psico-fisica della persona, suscettibile di accertamento medico-legale, che incide sul suo quotidiano e sulle sue relazioni, ma che prescinde dalla sua capacità reddituale; danno esistenziale, che, ledendo altri diritti costituzionalmente tutelati, compromette la possibilità di svolgere le attività che realizzano la persona umana.La Suprema Corte, inoltre, con le storiche "sentenze di San Martino", ha stabilito che il danno non patrimoniale costituisce un modello unitario del quale le singole categorie hanno solo valenza descrittiva (Cass., SS.UU., 11 novembre 2008, n. 26972, 26973, 26974, 26975).

(2) Il risarcimento dell'illecito aquiliano costituisce ipotesi tipica di debito di valore, cioè di debito che ha ad oggetto, originariamente, una prestazione diversa dal pagamento di una somma di denaro e che si converte, poi, in tale prestazione. Ciò implica una notevole difficoltà nella liquidazione di questo danno, che viene per questo affidata alla valutazione equitativa del giudice (2056,1226 c.c.). Per ovviare a tale difficoltà, il legislatore ha stabilito che il danno biologico deve essere liquidato sulla base di apposite tabelle. In particolare, esse sono contenute negli articoli138 e139, D. lgs. 7 settembre 2005, n. 209 e successive modifiche (c.d.Codice delle assicurazioni private) per quel che riguarda i sinistri derivanti dalla circolazione di veicoli e natanti (2054 c.c.) in caso di invalidità permanenti inferiori o uguali al 9%. Per le ipotesi residue sono state elaborate tabelle dai singoli Tribunali (ad esempio Milano, Roma, Bologna ecc.) ma la giurisprudenza più recente è orientata nello stabilire l'applicazione, a fini di uniformità, delle sole tabelle milanesi.

Massime giurisprudenziali (413)

1Cass. civ. n. 616/2026

2Cass. civ. n. 345/2026

3Cass. civ. n. 24719/2025

4Cass. civ. n. 21988/2025

5Cass. civ. n. 21339/2025

6Cass. civ. n. 20330/2025

7Cass. civ. n. 18956/2025

8Cass. civ. n. 18097/2025

9Cass. civ. n. 17913/2025

10Cass. civ. n. 17208/2025

11Cass. civ. n. 15076/2025

12Cass. civ. n. 14971/2025

13Cass. civ. n. 13383/2025

14Cass. civ. n. 13169/2025

15Cass. civ. n. 12656/2025

16Cass. civ. n. 11287/2025

17Cass. civ. n. 10201/2025

18Cass. civ. n. 9807/2025

19Cass. civ. n. 8481/2025

20Cass. civ. n. 8475/2025

21Cass. civ. n. 6981/2025

22Cass. civ. n. 6517/2025

23Cass. civ. n. 6370/2025

24Cass. civ. n. 6368/2025

25Cass. civ. n. 6031/2025

26Cass. civ. n. 6026/2025

27Cass. civ. n. 5984/2025

28Cass. civ. n. 5649/2025

29Cass. civ. n. 4746/2025

30Cass. civ. n. 4680/2025

31Cass. civ. n. 3582/2025

32Cass. civ. n. 3400/2025

33Cass. civ. n. 2861/2025

34Cass. civ. n. 1903/2025

35Cass. civ. n. 761/2025

36Cass. civ. n. 571/2025

37Cass. civ. n. 34635/2024

38Cass. civ. n. 33290/2024

39Cass. civ. n. 33009/2024

40Cass. civ. n. 31681/2024

41Cass. civ. n. 31552/2024

42Cass. civ. n. 30461/2024

43Cass. civ. n. 30218/2024

44Cass. civ. n. 29397/2024

45Cass. civ. n. 29393/2024

46Cass. civ. n. 29150/2024

47Cass. civ. n. 26185/2024

48Cass. civ. n. 23300/2024

49Cass. civ. n. 23024/2024

50Cass. civ. n. 21964/2024

51Cass. civ. n. 21527/2024

52Cass. civ. n. 21415/2024

53Cass. civ. n. 21062/2024

54Cass. civ. n. 21037/2024

55Cass. civ. n. 20894/2024

56Cass. civ. n. 20871/2024

57Cass. civ. n. 20661/2024

58Cass. civ. n. 20393/2024

59Cass. civ. n. 20269/2024

60Cass. civ. n. 19506/2024

61Cass. civ. n. 18815/2024

62Cass. civ. n. 18312/2024

63Cass. civ. n. 17785/2024

64Cass. civ. n. 17757/2024

65Cass. civ. n. 17664/2024

66Cass. civ. n. 16967/2024

67Cass. civ. n. 16924/2024

68Cass. civ. n. 16413/2024

69Cass. civ. n. 16186/2024

70Cass. civ. n. 16019/2024

71Cass. civ. n. 16007/2024

72Cass. civ. n. 16002/2024

73Cass. civ. n. 15352/2024

74Cass. civ. n. 12773/2024

75Cass. civ. n. 9068/2024

76Cass. civ. n. 8248/2024

77Cass. civ. n. 7923/2024

78Cass. civ. n. 7829/2024

79Cass. civ. n. 6957/2024

80Cass. civ. n. 6430/2024

81Cass. civ. n. 5769/2024

82Cass. civ. n. 5753/2024

83Cass. civ. n. 5609/2024

84Cass. civ. n. 5547/2024

85Cass. civ. n. 5277/2024

86Cass. civ. n. 4768/2024

87Cass. civ. n. 4658/2024

88Cass. civ. n. 4594/2024

89Cass. civ. n. 4457/2024

90Cass. civ. n. 4415/2024

91Cass. civ. n. 4401/2024

92Cass. civ. n. 4118/2024

93Cass. civ. n. 3448/2024

94Cass. civ. n. 3013/2024

95Cass. civ. n. 2892/2024

96Cass. civ. n. 2539/2024

97Cass. civ. n. 2340/2024

98Cass. civ. n. 2203/2024

99Cass. civ. n. 1179/2024

100Cass. civ. n. 36530/2023

101Cass. civ. n. 35998/2023

102Cass. civ. n. 35663/2023

103Cass. civ. n. 35352/2023

104Cass. civ. n. 35250/2023

105Cass. civ. n. 33276/2023

106Cass. civ. n. 31867/2023

107Cass. civ. n. 30522/2023

108Cass. civ. n. 30293/2023

109Cass. civ. n. 29472/2023

110Cass. civ. n. 29148/2023

111Cass. civ. n. 28551/2023

112Cass. civ. n. 28429/2023

113Cass. civ. n. 28331/2023

114Cass. civ. n. 26985/2023

115Cass. civ. n. 26851/2023

116Cass. civ. n. 26641/2023

117Cass. civ. n. 26142/2023

118Cass. civ. n. 25191/2023

119Cass. civ. n. 24691/2023

120Cass. civ. n. 20345/2023

121Cass. civ. n. 19922/2023

122Cass. civ. n. 19551/2023

123Cass. civ. n. 19277/2023

124Cass. civ. n. 19204/2023

125Cass. civ. n. 18327/2023

126Cass. civ. n. 18217/2023

127Cass. civ. n. 9837/2023

128Cass. civ. n. 9317/2023

129Cass. civ. n. 8283/2023

130Cass. civ. n. 6589/2023

131Cass. civ. n. 6444/2023

132Cass. civ. n. 6443/2023

133Cass. civ. n. 6116/2023

134Cass. civ. n. 6072/2023

135Cass. civ. n. 5948/2023

136Cass. civ. n. 5668/2023

137Cass. civ. n. 5381/2023

138Cass. civ. n. 5271/2023

139Cass. civ. n. 5119/2023

140Cass. civ. n. 4723/2023

141Cass. civ. n. 4242/2023

142Cass. civ. n. 4054/2023

143Cass. civ. n. 3967/2023

144Cass. civ. n. 3692/2023

145Cass. civ. n. 2798/2023

146Cass. civ. n. 1752/2023

147Cass. civ. n. 479/2023

148Cass. civ. n. 220/2023

149Cass. civ. n. 36297/2022

150Cass. civ. n. 34026/2022

151Cass. civ. n. 31574/2022

152Cass. civ. n. 25887/2022

153Cass. civ. n. 25541/2022

154Cass. civ. n. 20292/2022

155Cass. civ. n. 9857/2022

156Cass. civ. n. 18284/2021

157Cass. civ. n. 16592/2019

158Cass. civ. n. 7868/2019

159Cass. civ. n. 1553/2019

160Cass. civ. n. 486/2019

161Cass. civ. n. 30997/2018

162Cass. civ. n. 29784/2018

163Cass. civ. n. 28742/2018

164Cass. civ. n. 27482/2018

165Cass. civ. n. 26727/2018

166Cass. civ. n. 23469/2018

167Cass. civ. n. 17018/2018

168Cass. civ. n. 13992/2018

169Cass. civ. n. 11754/2018

170Cass. civ. n. 11269/2018

171Cass. civ. n. 9178/2018

172Cass. civ. n. 7260/2018

173Cass. civ. n. 3767/2018

174Cass. civ. n. 2056/2018

175Cass. civ. n. 913/2018

176Cass. civ. n. 907/2018

177Cass. civ. n. 901/2018

178Cass. civ. n. 27229/2017

179Cass. civ. n. 25817/2017

180Cass. civ. n. 24075/2017

181Cass. civ. n. 22330/2017

182Cass. civ. n. 21939/2017

183Cass. civ. n. 17058/2017

184Cass. civ. n. 14655/2017

185Cass. civ. n. 10220/2017

186Cass. civ. n. 9950/2017

187Cass. civ. n. 9166/2017

188Cass. civ. n. 7110/2017

189Cass. civ. n. 25485/2016

190Cass. civ. n. 22862/2016

191Cass. civ. n. 21230/2016

192Cass. civ. n. 21060/2016

193Cass. civ. n. 20807/2016

194Cass. civ. n. 20643/2016

195Cass. civ. n. 17678/2016

196Cass. civ. n. 14940/2016

197Cass. civ. n. 12146/2016

198Cass. civ. n. 10897/2016

199Cass. civ. n. 9367/2016

200Cass. civ. n. 8037/2016

201Cass. civ. n. 4025/2016

202Cass. civ. n. 3505/2016

203Cass. civ. n. 3260/2016

204Cass. civ. n. 679/2016

205Cass. civ. n. 583/2016

206Cass. civ. n. 22885/2015

207Cass. civ. n. 21087/2015

208Cass. civ. n. 21084/2015

209Cass. civ. n. 20895/2015

210Cass. civ. n. 20312/2015

211Cass. civ. n. 16992/2015

212Cass. civ. n. 16788/2015

213Cass. civ. n. 12717/2015

214Cass. civ. n. 9320/2015

215Cass. civ. n. 26897/2014

216Cass. civ. n. 24205/2014

217Cass. civ. n. 24201/2014

218Cass. civ. n. 23468/2014

219Cass. civ. n. 23425/2014

220Cass. civ. n. 23183/2014

221Cass. civ. n. 22228/2014

222Cass. civ. n. 20111/2014

223Cass. civ. n. 18161/2014

224Cass. civ. n. 15491/2014

225Cass. civ. n. 5243/2014

226Cass. civ. n. 4447/2014

227Cass. civ. n. 1361/2014

228Cass. civ. n. 687/2014

229Cass. civ. n. 26205/2013

230Cass. civ. n. 22396/2013

231Cass. civ. n. 21716/2013

232Cass. civ. n. 11950/2013

233Cass. civ. n. 7128/2013

234Cass. civ. n. 7126/2013

235Cass. civ. n. 4043/2013

236Cass. civ. n. 3290/2013

237Cass. civ. n. 1025/2013

238Cass. civ. n. 908/2013

239Cass. civ. n. 22909/2012

240Cass. civ. n. 22280/2012

241Cass. civ. n. 20292/2012

242Cass. civ. n. 10303/2012

243Cass. civ. n. 8557/2012

244Cass. civ. n. 7471/2012

245Cass. civ. n. 7272/2012

246Cass. civ. n. 4542/2012

247Cass. civ. n. 4253/2012

248Cass. civ. n. 3718/2012

249Cass. civ. n. 2228/2012

250Cass. civ. n. 25575/2011

251Cass. civ. n. 25222/2011

252Cass. civ. n. 24015/2011

253Cass. civ. n. 23739/2011

254Cass. civ. n. 21999/2011

255Cass. civ. n. 19133/2011

256Cass. civ. n. 18641/2011

257Cass. civ. n. 15414/2011

258Cass. civ. n. 14402/2011

259Cass. civ. n. 12408/2011

260Cass. civ. n. 10527/2011

261Cass. civ. n. 10125/2011

262Cass. civ. n. 10107/2011

263Cass. civ. n. 9238/2011

264Cass. civ. n. 8421/2011

265Cass. civ. n. 6754/2011

266Cass. civ. n. 6750/2011

267Cass. civ. n. 2557/2011

268Cass. civ. n. 1410/2011

269Cass. civ. n. 1072/2011

270Cass. civ. n. 24362/2010

271Cass. civ. n. 16018/2010

272Cass. civ. n. 12593/2010

273Cass. civ. n. 3906/2010

274Cass. civ. n. 3903/2010

275Cass. civ. n. 3581/2010

276Cass. civ. n. 702/2010

277Cass. civ. n. 23734/2009

278Cass. civ. n. 23053/2009

279Cass. civ. n. 20684/2009

280Cass. civ. n. 14551/2009

281Cass. civ. n. 12326/2009

282Cass. civ. n. 8703/2009

283Cass. civ. n. 3357/2009

284Cass. civ. n. 469/2009

285Cass. civ. n. 458/2009

286Cass. civ. n. 29191/2008

287Cass. civ. n. 28423/2008

288Cass. civ. n. 28407/2008

289Cass. civ. n. 26972/2008

290Cass. civ. n. 25157/2008

291Cass. civ. n. 25010/2008

292Cass. civ. n. 23725/2008

293Cass. civ. n. 5282/2008

294Cass. civ. n. 24745/2007

295Cass. civ. n. 22338/2007

296Cass. civ. n. 22020/2007

297Cass. civ. n. 21976/2007

298Cass. civ. n. 17464/2007

299Cass. civ. n. 17177/2007

300Cass. civ. n. 14852/2007

301Cass. civ. n. 14766/2007

302Cass. civ. n. 12929/2007

303Cass. civ. n. 12247/2007

304Cass. civ. n. 10823/2007

305Cass. civ. n. 10441/2007

306Cass. civ. n. 6946/2007

307Cass. civ. n. 3760/2007

308Cass. civ. n. 3758/2007

309Cass. civ. n. 2311/2007

310Cass. civ. n. 1203/2007

311Cass. civ. n. 23918/2006

312Cass. civ. n. 18489/2006

313Cass. civ. n. 15760/2006

314Cass. civ. n. 13754/2006

315Cass. civ. n. 11947/2006

316Cass. civ. n. 11761/2006

317Cass. civ. n. 11039/2006

318Cass. civ. n. 9959/2006

319Cass. civ. n. 6572/2006

320Cass. civ. n. 6088/2006

321Cass. civ. n. 4980/2006

322Cass. civ. n. 4020/2006

323Cass. civ. n. 3181/2006

324Cass. civ. n. 24451/2005

325Cass. civ. n. 15223/2005

326Cass. civ. n. 8568/2005

327Cass. civ. n. 729/2005

328Cass. civ. n. 15568/2004

329Cass. civ. n. 15408/2004

330Cass. civ. n. 15001/2004

331Cass. civ. n. 13634/2004

332Cass. civ. n. 13066/2004

333Cass. civ. n. 10816/2004

334Cass. civ. n. 10482/2004

335Cass. civ. n. 8333/2004

336Cass. civ. n. 7980/2004

337Cass. civ. n. 6383/2004

338Cass. civ. n. 4754/2004

339Cass. civ. n. 4359/2004

340Cass. civ. n. 3868/2004

341Cass. civ. n. 3806/2004

342Cass. civ. n. 3549/2004

343Cass. civ. n. 19057/2003

344Cass. civ. n. 17429/2003

345Cass. civ. n. 14645/2003

346Cass. civ. n. 12124/2003

347Cass. civ. n. 11704/2003

348Cass. civ. n. 11003/2003

349Cass. civ. n. 10986/2003

350Cass. civ. n. 10022/2003

351Cass. civ. n. 8828/2003

352Cass. civ. n. 8827/2003

353Cass. civ. n. 8204/2003

354Cass. civ. n. 8169/2003

355Cass. civ. n. 7632/2003

356Cass. civ. n. 7281/2003

357Cass. civ. n. 6291/2003

358Cass. civ. n. 3414/2003

359Cass. civ. n. 1205/2003

360Cass. civ. n. 737/2003

361Cass. civ. n. 484/2003

362Cass. civ. n. 8/2003

363Cass. civ. n. 4/2003

364Cass. civ. n. 15809/2002

365Cass. civ. n. 9556/2002

366Cass. civ. n. 2589/2002

367Cass. civ. n. 15034/2001

368Cass. civ. n. 10980/2001

369Cass. civ. n. 10291/2001

370Cass. civ. n. 6895/2001

371Cass. civ. n. 5910/2001

372Cass. civ. n. 4733/2001

373Cass. civ. n. 116/2001

374Cass. civ. n. 15859/2000

375Cass. civ. n. 15330/2000

376Cass. civ. n. 15022/2000

377Cass. civ. n. 14752/2000

378Cass. civ. n. 13425/2000

379Cass. civ. n. 10725/2000

380Cass. civ. n. 10719/2000

381Cass. civ. n. 2367/2000

382Cass. civ. n. 2134/2000

383Cass. civ. n. 1637/2000

384Cass. civ. n. 1633/2000

385Cass. civ. n. 748/2000

386Cass. civ. n. 13340/1999

387Cass. civ. n. 4231/1999

388Cass. civ. n. 2425/1999

389Cass. civ. n. 490/1999

390Cass. civ. n. 256/1999

391Cass. civ. n. 101/1999

392Cass. civ. n. 10966/1998

393Cass. civ. n. 10629/1998

394Cass. civ. n. 8970/1998

395Cass. civ. n. 4869/1998

396Cass. civ. n. 4677/1998

397Cass. civ. n. 1421/1998

398Cass. civ. n. 4255/1995

399Cass. civ. n. 3239/1995

400Cass. civ. n. 755/1995

401Cass. civ. n. 11169/1994

402Cass. civ. n. 8177/1994

403Cass. civ. n. 6938/1993

404Cass. civ. n. 2491/1993

405Cass. civ. n. 2009/1993

406Cass. civ. n. 2008/1993

407Cass. civ. n. 12958/1991

408Cass. civ. n. 5161/1991

409Cass. civ. n. 6536/1990

410Cass. civ. n. 2761/1990

411Cass. civ. n. 1954/1990

412Cass. civ. n. 411/1990

413Cass. civ. n. 6651/1982