Articolo 2901 Codice Civile

(R.D. 16 marzo 1942, n. 262)

Condizioni

Dispositivo

Note

(1) Per il fruttuoso esperimento dell'azione revocatoria (detta ancheactio pauliana) devono concorrere determinati presupposti:in primisdeve essere presente un atto di disposizione, cioè un atto negoziale in forza del quale il debitore modifica la sua situazione patrimoniale, trasferendo ad altri un diritto che gli appartiene (ad esempio, vendendo un immobile o cedendo un credito) oppure assumendo un obbligo nuovo verso terzi (ad esempio, accendendo un mutuo) o ancora costituendo sui propri beni diritti a favore di altri (ad esempio diritti di usufrutto, ipoteca, ecc.); poi deve sussistere il cosiddettoeventus damni, ossia un serio pregiudizio per le ragioni creditorie insito nelle conseguenze dell'atto di disposizione compiuto che influisce negativamente sul patrimonio del debitore, non necessariamente in maniera totale; ed infine deve esserci lascientia fraudis(odamni) del debitore, ossia la consapevolezza e la conoscenza del pregiudizio inferto alle ragioni del creditore, anche senza la specifica intenzione di nuocere allo stesso (animus nocendi).

(2) Se l'atto è a titolo oneroso, si ritiene necessario anche un ulteriore presupposto, consistente nella cosiddetta "partecipatio fraudis"del terzo, che deve perciò essere partecipe della consapevolezza del pregiudizio arrecato dall'atto al debitore, non essendo rilevante il momento in cui l'atto viene a compimento, in quanto il debitore potrebbe alienare un bene anche prima della nascita del credito, con l'obiettivo di pregiudicare un ipotetico futuro creditore. In questo caso, qualora il terzo acquirente risulta essere statoin mala fidenon meriterà alcun riguardo, essendo assimilato al debitore. Si deve specificare che sono considerati atti a titolo oneroso anche le garanzie, se viene dimostrato che la nascita del credito dipendeva proprio dal futuro sorgere della garanzia che era pertanto prevista sin dalla concessione del credito stesso. Invece, se l'atto è a titolo gratuito, è sufficiente lascientia fraudisin capo al debitore, poiché la legge, tra il terzo acquirente che tenta di realizzare un vantaggio ("qui certat de lucro captando") ed il creditore che vuole evitare un danno ("qui certat de damno vitando"), non può che favorire quest'ultimo.

(3) Nel caso in cui si sia dato luogo a pagamenti per debiti ormai scaduti, questi non possono essere soggetti ad azione di revocazione, anche qualora si potesse dimostrare che il debitore abbia volontariamente posto in atto agevolazioni verso un creditore rispetto agli altri.

(4) L'azione revocatoria non elimina l'atto impugnato, ma lo rende semplicemente inefficace esclusivamente verso il creditore che ha agito, evidenziando quindi una inefficacia relativa (anche detta inopponibilità). Non si produce un effetto restitutorio, poiché il bene non rientra nel patrimonio del debitore, ma il creditore agente potrà promuovere sul bene oggetto di revocatoria azioni sia esecutive che conservative, come se il bene non fosse mai stato soggetto all'atto dispositivo.Nell'ipotesi in cui sia avvenuta una seconda alienazione ad opera del terzo, che abbia a sua volta alienato ad altri il medesimo bene, la legge tutela alla pari creditore e terzo acquirente, sempre che si sia trattato di un acquisto a titolo oneroso e i terzi abbiano acquistato in buona fede e tenendo presente il momento di trascrizione della domanda.

Massime giurisprudenziali (217)

1Cass. civ. n. 4663/2026

2Cass. civ. n. 3056/2026

3Cass. civ. n. 31949/2025

4Cass. civ. n. 30134/2025

5Cass. civ. n. 29435/2025

6Cass. civ. n. 28867/2025

7Cass. civ. n. 27675/2025

8Cass. civ. n. 27178/2025

9Cass. civ. n. 24003/2025

10Cass. civ. n. 23196/2025

11Cass. civ. n. 23193/2025

12Cass. civ. n. 23191/2025

13Cass. civ. n. 23122/2025

14Cass. civ. n. 23120/2025

15Cass. civ. n. 22186/2025

16Cass. civ. n. 21368/2025

17Cass. civ. n. 20205/2025

18Cass. civ. n. 20004/2025

19Cass. civ. n. 19650/2025

20Cass. civ. n. 19101/2025

21Cass. civ. n. 18516/2025

22Cass. civ. n. 18328/2025

23Cass. civ. n. 17645/2025

24Cass. civ. n. 17638/2025

25Cass. civ. n. 17480/2025

26Cass. civ. n. 16845/2025

27Cass. civ. n. 16377/2025

28Cass. civ. n. 16366/2025

29Cass. civ. n. 16362/2025

30Cass. civ. n. 14104/2025

31Cass. civ. n. 13479/2025

32Cass. civ. n. 13102/2025

33Cass. civ. n. 10929/2025

34Cass. civ. n. 10827/2025

35Cass. civ. n. 10625/2025

36Cass. civ. n. 10568/2025

37Cass. civ. n. 10546/2025

38Cass. civ. n. 10541/2025

39Cass. civ. n. 10536/2025

40Cass. civ. n. 10524/2025

41Cass. civ. n. 10298/2025

42Cass. civ. n. 10290/2025

43Cass. civ. n. 10277/2025

44Cass. civ. n. 10261/2025

45Cass. civ. n. 9820/2025

46Cass. civ. n. 9633/2025

47Cass. civ. n. 9625/2025

48Cass. civ. n. 9581/2025

49Cass. civ. n. 9567/2025

50Cass. civ. n. 9566/2025

51Cass. civ. n. 9355/2025

52Cass. civ. n. 9349/2025

53Cass. civ. n. 1898/2025

54Cass. civ. n. 33704/2024

55Cass. civ. n. 31463/2024

56Cass. civ. n. 30124/2024

57Cass. civ. n. 29369/2024

58Cass. civ. n. 20801/2024

59Cass. civ. n. 20328/2024

60Cass. civ. n. 20312/2024

61Cass. civ. n. 19751/2024

62Cass. civ. n. 18213/2024

63Cass. civ. n. 17246/2024

64Cass. civ. n. 16819/2024

65Cass. civ. n. 16384/2024

66Cass. civ. n. 13265/2024

67Cass. civ. n. 5438/2024

68Cass. civ. n. 5328/2024

69Cass. civ. n. 5295/2024

70Cass. civ. n. 5113/2024

71Cass. civ. n. 5085/2024

72Cass. civ. n. 4709/2024

73Cass. civ. n. 3462/2024

74Cass. civ. n. 3020/2024

75Cass. civ. n. 34256/2023

76Cass. civ. n. 32969/2023

77Cass. civ. n. 30510/2023

78Cass. civ. n. 28146/2023

79Cass. civ. n. 28141/2023

80Cass. civ. n. 25883/2023

81Cass. civ. n. 25687/2023

82Cass. civ. n. 25424/2023

83Cass. civ. n. 20232/2023

84Cass. civ. n. 19012/2023

85Cass. civ. n. 16092/2023

86Cass. civ. n. 15275/2023

87Cass. civ. n. 9609/2023

88Cass. civ. n. 8445/2023

89Cass. civ. n. 6795/2023

90Cass. civ. n. 5815/2023

91Cass. civ. n. 5812/2023

92Cass. civ. n. 5736/2023

93Cass. civ. n. 2552/2023

94Cass. civ. n. 35529/2022

95Cass. civ. n. 33391/2022

96Cass. civ. n. 22824/2022

97Cass. civ. n. 15866/2022

98Cass. civ. n. 5768/2022

99Cass. civ. n. 36033/2021

100Cass. civ. n. 29284/2021

101Cass. civ. n. 28426/2021

102Cass. civ. n. 28423/2021

103Cass. civ. n. 26310/2021

104Cass. civ. n. 25855/2021

105Cass. civ. n. 24891/2021

106Cass. civ. n. 14478/2021

107Cass. civ. n. 4694/2021

108Cass. civ. n. 25854/2020

109Cass. civ. n. 24986/2020

110Cass. civ. n. 18291/2020

111Cass. civ. n. 12901/2020

112Cass. civ. n. 12476/2020

113Cass. civ. n. 12121/2020

114Cass. civ. n. 12120/2020

115Cass. civ. n. 10522/2020

116Cass. civ. n. 9648/2020

117Cass. civ. n. 8992/2020

118Cass. civ. n. 4212/2020

119Cass. civ. n. 1414/2020

120Cass. civ. n. 22161/2019

121Cass. civ. n. 10824/2019

122Cass. civ. n. 10443/2019

123Cass. civ. n. 9798/2019

124Cass. civ. n. 9320/2019

125Cass. civ. n. 2347/2019

126Cass. civ. n. 1286/2019

127Cass. civ. n. 28802/2018

128Cass. civ. n. 23326/2018

129Cass. civ. n. 19207/2018

130Cass. civ. n. 15215/2018

131Cass. civ. n. 11755/2018

132Cass. civ. n. 5269/2018

133Cass. civ. n. 18744/2017

134Cass. civ. n. 13172/2017

135Cass. civ. n. 1366/2017

136Cass. civ. n. 23208/2016

137Cass. civ. n. 22915/2016

138Cass. civ. n. 17766/2016

139Cass. civ. n. 17029/2016

140Cass. civ. n. 11892/2016

141Cass. civ. n. 7747/2016

142Cass. civ. n. 5619/2016

143Cass. civ. n. 762/2016

144Cass. civ. n. 19129/2015

145Cass. civ. n. 1902/2015

146Cass. civ. n. 27546/2014

147Cass. civ. n. 26151/2014

148Cass. civ. n. 25614/2014

149Cass. civ. n. 9987/2014

150Cass. civ. n. 9855/2014

151Cass. civ. n. 23891/2013

152Cass. civ. n. 14420/2013

153Cass. civ. n. 8931/2013

154Cass. civ. n. 8243/2013

155Cass. civ. n. 4005/2013

156Cass. civ. n. 1896/2012

157Cass. civ. n. 1893/2012

158Cass. civ. n. 23743/2011

159Cass. civ. n. 21503/2011

160Cass. civ. n. 17356/2011

161Cass. civ. n. 17327/2011

162Cass. civ. n. 11858/2011

163Cass. civ. n. 6486/2011

164Cass. civ. n. 3676/2011

165Cass. civ. n. 18369/2010

166Cass. civ. n. 19234/2009

167Cass. civ. n. 16464/2009

168Cass. civ. n. 5359/2009

169Cass. civ. n. 1968/2009

170Cass. civ. n. 29869/2008

171Cass. civ. n. 28988/2008

172Cass. civ. n. 28981/2008

173Cass. civ. n. 26331/2008

174Cass. civ. n. 24757/2008

175Cass. civ. n. 20002/2008

176Cass. civ. n. 13404/2008

177Cass. civ. n. 16986/2007

178Cass. civ. n. 15880/2007

179Cass. civ. n. 13972/2007

180Cass. civ. n. 7767/2007

181Cass. civ. n. 7507/2007

182Cass. civ. n. 26933/2006

183Cass. civ. n. 1413/2006

184Cass. civ. n. 15265/2006

185Cass. civ. n. 5105/2006

186Cass. civ. n. 19963/2005

187Cass. civ. n. 2748/2005

188Cass. civ. n. 19131/2004

189Cass. civ. n. 11612/2004

190Cass. civ. n. 9440/2004

191Cass. civ. n. 6511/2004

192Cass. civ. n. 3546/2004

193Cass. civ. n. 3981/2003

194Cass. civ. n. 16570/2002

195Cass. civ. n. 9349/2002

196Cass. civ. n. 12678/2001

197Cass. civ. n. 8/2001

198Cass. civ. n. 11916/2001

199Cass. civ. n. 7484/2001

200Cass. civ. n. 7127/2001

201Cass. civ. n. 7452/2000

202Cass. civ. n. 7262/2000

203Cass. civ. n. 4642/2000

204Cass. civ. n. 1804/2000

205Cass. civ. n. 14274/1999

206Cass. civ. n. 12144/1999

207Cass. civ. n. 1054/1999

208Cass. civ. n. 5264/1998

209Cass. civ. n. 3113/1997

210Cass. civ. n. 7119/1996

211Cass. civ. n. 2303/1996

212Cass. civ. n. 11518/1995

213Cass. civ. n. 8188/1994

214Cass. civ. n. 12948/1992

215Cass. civ. n. 11251/1990

216Cass. civ. n. 2400/1990

217Cass. civ. n. 1716/1985