Articolo 83 Codice di Procedura Civile

(R.D. 28 ottobre 1940, n. 1443)

Procura alle liti

Dispositivo

Note

(1) Accanto ai casi in cui il difensore è munito di procura per volontà della parte, vi sono dei casi in cui è la stessa legge a designare il difensore. Si pensi al caso dell'amministrazione dello Stato che viene difesa ex lege dall'Avvocatura dello Stato (artt. 1-3 r.d. 30-10-1933, n. 1611 sull'ordinamento dell'Avvocatura dello Stato), oppure al caso del gratuito patrocinio, in cui il difensore viene nominato da un'apposita commissione.

(2) Generalmente, il rilascio della procura deve precedere il compimento degli atti processuali. Tuttavia, il codice prevede che l'attore possa rilasciare la procura al difensore anche successivamente alla notificazione dell'atto, essendo sufficiente per sanare l'originario difetto di rappresentanza, che sia la procura venga conferita anteriormente alla costituzione della parte rappresentata (si cfr. l'art. 125, II comma).

(3) La procura può essere generale o speciale. Si definisce generale quando viene conferito al difensore il potere di rappresentare il cliente, come attore e convenuto, in tutte le cause in cui sarà parte. Diversamente, la procura si dice speciale quando si conferisce la rappresentanza soltanto per una o più liti, determinate o meno. Ad esempio il ricorso diretto alla Corte di Cassazione e la citazione con la quale si propone la revocazione delle sentenze devono essere necessariamente sottoscritti da un difensore munito di procura speciale (artt.365 e398, 3).

(4) Si parla invece di procura complessa nel caso della procedura fallimentare, la quale si perfeziona con tre distinti atti, che devono essere compiuti nel seguente ordine: autorizzazione a stare in giudizio concessa dal giudice delegato al curatore fallimentare, nomina da parte del giudice delegato dell'avvocato del fallimento, rilascio da parte del curatore della procura al difensore designato dal giudice.

(5) Al momento della sottoscrizione della procura da parte del cliente, il difensore assume la veste di pubblico ufficiale, il quale certifica che la firma è stata apposta da quel determinato soggetto. Pertanto, sia la sottoscrizione del cliente che la certificazione fatta dal difensore fanno piena prova fino a querela di falso (si cfr. l'art. 221).

(6) Di norma si ritiene che ogni impugnazione rappresenti un grado del processo. Se però il conferimento in primo grado della procura alle liti avviene mediante frasi come «nella presente procedura» o «nel presente giudizio» (processo, controversia etc.) senza specificazioni ulteriori, deve intendersi riferito all'intero giudizio, che si sviluppa nei suoi diversi gradi. Pertanto, l'effetto è quello di produrre l'estensione della procura ad un successivo grado, abilitando quindi il difensore alla proposizione dell'appello.

Massime giurisprudenziali (184)

1Cass. civ. n. 35970/2023

2Cass. civ. n. 34801/2023

3Cass. civ. n. 31443/2023

4Cass. civ. n. 28427/2023

5Cass. civ. n. 28373/2023

6Cass. civ. n. 28204/2023

7Cass. civ. n. 27064/2023

8Cass. civ. n. 26769/2023

9Cass. civ. n. 26587/2023

10Cass. civ. n. 25480/2023

11Cass. civ. n. 19900/2023

12Cass. civ. n. 16041/2023

13Cass. civ. n. 14287/2023

14Cass. civ. n. 14070/2023

15Cass. civ. n. 13365/2023

16Cass. civ. n. 12813/2023

17Cass. civ. n. 9721/2023

18Cass. civ. n. 7486/2023

19Cass. civ. n. 6931/2023

20Cass. civ. n. 6457/2023

21Cass. civ. n. 5852/2023

22Cass. civ. n. 4234/2023

23Cass. civ. n. 1765/2023

24Cass. civ. n. 190/2022

25Cass. civ. n. 38735/2021

26Cass. civ. n. 25794/2021

27Cass. civ. n. 24893/2021

28Cass. civ. n. 12183/2021

29Cass. civ. n. 7765/2021

30Cass. civ. n. 5067/2021

31Cass. civ. n. 10450/2020

32Cass. civ. n. 7037/2020

33Cass. civ. n. 2087/2020

34Cass. civ. n. 1143/2020

35Cass. civ. n. 214/2020

36Cass. civ. n. 34748/2019

37Cass. civ. n. 34259/2019

38Cass. civ. n. 32880/2019

39Cass. civ. n. 8930/2019

40Cass. civ. n. 28203/2018

41Cass. civ. n. 20638/2018

42Cass. civ. n. 26338/2017

43Cass. civ. n. 20950/2017

44Cass. civ. n. 17216/2017

45Cass. civ. n. 16634/2017

46Cass. civ. n. 14276/2017

47Cass. civ. n. 10937/2017

48Cass. civ. n. 8821/2017

49Cass. civ. n. 19223/2015

50Cass. civ. n. 15538/2015

51Cass. civ. n. 14634/2015

52Cass. civ. n. 11165/2015

53Cass. civ. n. 8489/2015

54Cass. civ. n. 7179/2015

55Cass. civ. n. 2460/2015

56Cass. civ. n. 27548/2014

57Cass. civ. n. 25797/2014

58Cass. civ. n. 23390/2014

59Cass. civ. n. 21840/2014

60Cass. civ. n. 21018/2014

61Cass. civ. n. 20563/2014

62Cass. civ. n. 19331/2014

63Cass. civ. n. 16366/2014

64Cass. civ. n. 986/2014

65Cass. civ. n. 26060/2013

66Cass. civ. n. 25036/2013

67Cass. civ. n. 19966/2013

68Cass. civ. n. 17697/2013

69Cass. civ. n. 16881/2013

70Cass. civ. n. 6712/2013

71Cass. civ. n. 798/2013

72Cass. civ. n. 18915/2012

73Cass. civ. n. 13204/2012

74Cass. civ. n. 6497/2012

75Cass. civ. n. 6337/2012

76Cass. civ. n. 6282/2012

77Cass. civ. n. 4345/2012

78Cass. civ. n. 4199/2012

79Cass. civ. n. 28839/2011

80Cass. civ. n. 27340/2011

81Cass. civ. n. 23777/2011

82Cass. civ. n. 21399/2011

83Cass. civ. n. 19027/2011

84Cass. civ. n. 17693/2011

85Cass. civ. n. 665/2011

86Cass. civ. n. 25157/2010

87Cass. civ. n. 23261/2010

88Cass. civ. n. 10813/2010

89Cass. civ. n. 8903/2010

90Cass. civ. n. 7331/2010

91Cass. civ. n. 19867/2009

92Cass. civ. n. 16392/2009

93Cass. civ. n. 3362/2009

94Cass. civ. n. 28942/2008

95Cass. civ. n. 28662/2008

96Cass. civ. n. 27282/2008

97Cass. civ. n. 26935/2008

98Cass. civ. n. 20061/2008

99Cass. civ. n. 3410/2008

100Cass. civ. n. 24743/2007

101Cass. civ. n. 23724/2007

102Cass. civ. n. 18187/2007

103Cass. civ. n. 14749/2007

104Cass. civ. n. 5840/2007

105Cass. civ. n. 15879/2006

106Cass. civ. n. 13018/2006

107Cass. civ. n. 10312/2006

108Cass. civ. n. 5505/2006

109Cass. civ. n. 5134/2006

110Cass. civ. n. 21350/2005

111Cass. civ. n. 12741/2005

112Cass. civ. n. 9719/2005

113Cass. civ. n. 4814/2005

114Cass. civ. n. 3872/2005

115Cass. civ. n. 561/2005

116Cass. civ. n. 22285/2004

117Cass. civ. n. 16266/2004

118Cass. civ. n. 12821/2004

119Cass. civ. n. 11326/2004

120Cass. civ. n. 10913/2004

121Cass. civ. n. 7731/2004

122Cass. civ. n. 5463/2004

123Cass. civ. n. 17873/2003

124Cass. civ. n. 16991/2003

125Cass. civ. n. 16103/2003

126Cass. civ. n. 12131/2003

127Cass. civ. n. 12080/2003

128Cass. civ. n. 7772/2003

129Cass. civ. n. 444/2003

130Cass. civ. n. 17550/2002

131Cass. civ. n. 13761/2002

132Cass. civ. n. 9252/2002

133Cass. civ. n. 7186/2002

134Cass. civ. n. 5136/2002

135Cass. civ. n. 3279/2002

136Cass. civ. n. 3116/2002

137Cass. civ. n. 15977/2001

138Cass. civ. n. 6815/2001

139Cass. civ. n. 5252/2001

140Cass. civ. n. 3757/2001

141Cass. civ. n. 3089/2001

142Cass. civ. n. 2218/2001

143Cass. civ. n. 15549/2000

144Cass. civ. n. 14720/2000

145Cass. civ. n. 11689/2000

146Cass. civ. n. 10821/2000

147Cass. civ. n. 8806/2000

148Cass. civ. n. 7002/2000

149Cass. civ. n. 29/2000

150Cass. civ. n. 289/1999

151Cass. civ. n. 4718/1999

152Cass. civ. n. 10782/1998

153Cass. civ. n. 10494/1998

154Cass. civ. n. 146/1998

155Cass. civ. n. 10569/1997

156Cass. civ. n. 8388/1997

157Cass. civ. n. 8347/1997

158Cass. civ. n. 7397/1997

159Cass. civ. n. 8162/1996

160Cass. civ. n. 5711/1996

161Cass. civ. n. 5087/1996

162Cass. civ. n. 2493/1996

163Cass. civ. n. 2329/1996

164Cass. civ. n. 264/1996

165Cass. civ. n. 8969/1995

166Cass. civ. n. 7277/1995

167Cass. civ. n. 6520/1995

168Cass. civ. n. 4718/1994

169Cass. civ. n. 1167/1994

170Cass. civ. n. 4992/1993

171Cass. civ. n. 782/1993

172Cass. civ. n. 12863/1992

173Cass. civ. n. 7487/1992

174Cass. civ. n. 2207/1991

175Cass. civ. n. 5799/1990

176Cass. civ. n. 4285/1986

177Cass. civ. n. 144/1985

178Cass. civ. n. 6585/1984

179Cass. civ. n. 363/1983

180Cass. civ. n. 499/1982

181Cass. civ. n. 6438/1981

182Cass. civ. n. 5160/1981

183Cass. civ. n. 579/1981

184Cass. civ. n. 4250/1980