Articolo 91 Codice di Procedura Civile

(R.D. 28 ottobre 1940, n. 1443)

Condanna alle spese

Dispositivo

Note

(1) Il criterio della soccombenza contemplato nella norma in esame va riferito all'esito finale della lite. La condanna alle spese consiste in una pronuncia accessoria e consequenziale alla definizione del giudizio, potendo, tra l'altro, essere pronunciata anche se la parte vittoriosa non ne abbia fatto esplicita richiesta, a meno che non vi sia un'esplicita volontà contraria di quest'ultima.

(2) Con l'abolizione delle tariffe forensi avvenuto con la l. 27/2012 il difensore non è più obbligato ad unire al fascicolo di parte la nota delle spese.

(3) Nell'ipotesi di cessazione della materia del contendere si applica, ai fini della liquidazione delle spese in favore dell'una o dell'altra parte, il principio della c.d. soccombenza virtuale, in base al quale il giudice deve valutare se la domanda proposta sarebbe stata accolta o rigettata.

(4) Nell'ipotesi di inesatta liquidazione delle spese si potrà ricorrere al rimedio della correzione e non all'impugnazione della sentenza. La correzione ai sensi dell'art. 288 viene operata, su ricorso di parte, dallo stesso giudice che ha pronunciato la sentenza.

(5) Il governo nell'ottica di favorire il ricorso al nuovo istituto della mediazione ha convertito in legge il D.L. 22 dicembre 2011, n. 212, con L. 17 febbraio 2012, n. 10. nel quale si prevede l'inserimento del presente comma all'interno della norma in esame.

Massime giurisprudenziali (226)

1Cass. civ. n. 36353/2023

2Cass. civ. n. 35671/2023

3Cass. civ. n. 35362/2023

4Cass. civ. n. 34788/2023

5Cass. civ. n. 34781/2023

6Cass. civ. n. 34780/2023

7Cass. civ. n. 34670/2023

8Cass. civ. n. 32751/2023

9Cass. civ. n. 31868/2023

10Cass. civ. n. 31141/2023

11Cass. civ. n. 30380/2023

12Cass. civ. n. 28700/2023

13Cass. civ. n. 26187/2023

14Cass. civ. n. 23825/2023

15Cass. civ. n. 22762/2023

16Cass. civ. n. 21085/2023

17Cass. civ. n. 19137/2023

18Cass. civ. n. 18162/2023

19Cass. civ. n. 17325/2023

20Cass. civ. n. 17256/2023

21Cass. civ. n. 17134/2023

22Cass. civ. n. 16430/2023

23Cass. civ. n. 16404/2023

24Cass. civ. n. 12531/2023

25Cass. civ. n. 11125/2023

26Cass. civ. n. 10767/2023

27Cass. civ. n. 10364/2023

28Cass. civ. n. 9815/2023

29Cass. civ. n. 9448/2023

30Cass. civ. n. 8981/2023

31Cass. civ. n. 8561/2023

32Cass. civ. n. 7591/2023

33Cass. civ. n. 7361/2023

34Cass. civ. n. 6969/2023

35Cass. civ. n. 6378/2023

36Cass. civ. n. 6346/2023

37Cass. civ. n. 5289/2023

38Cass. civ. n. 2787/2023

39Cass. civ. n. 1570/2023

40Cass. civ. n. 351/2023

41Cass. civ. n. 1123/2022

42Cass. civ. n. 651/2022

43Cass. civ. n. 28309/2020

44Cass. civ. n. 16512/2020

45Cass. civ. n. 11068/2020

46Cass. civ. n. 10343/2020

47Cass. civ. n. 1269/2020

48Cass. civ. n. 1005/2020

49Cass. civ. n. 32394/2019

50Cass. civ. n. 31889/2019

51Cass. civ. n. 31030/2019

52Cass. civ. n. 30732/2019

53Cass. civ. n. 30393/2019

54Cass. civ. n. 29420/2019

55Cass. civ. n. 29212/2019

56Cass. civ. n. 23798/2019

57Cass. civ. n. 23123/2019

58Cass. civ. n. 17057/2019

59Cass. civ. n. 15817/2019

60Cass. civ. n. 10755/2019

61Cass. civ. n. 8399/2019

62Cass. civ. n. 5798/2019

63Cass. civ. n. 30840/2018

64Cass. civ. n. 28417/2018

65Cass. civ. n. 25680/2018

66Cass. civ. n. 25047/2018

67Cass. civ. n. 22257/2018

68Cass. civ. n. 21613/2018

69Cass. civ. n. 19482/2018

70Cass. civ. n. 13767/2018

71Cass. civ. n. 13693/2018

72Cass. civ. n. 13498/2018

73Cass. civ. n. 11601/2018

74Cass. civ. n. 30658/2017

75Cass. civ. n. 30286/2017

76Cass. civ. n. 29145/2017

77Cass. civ. n. 27758/2017

78Cass. civ. n. 22991/2017

79Cass. civ. n. 19613/2017

80Cass. civ. n. 18905/2017

81Cass. civ. n. 17393/2017

82Cass. civ. n. 16990/2017

83Cass. civ. n. 7010/2017

84Cass. civ. n. 4187/2017

85Cass. civ. n. 2386/2017

86Cass. civ. n. 1666/2017

87Cass. civ. n. 21205/2016

88Cass. civ. n. 20604/2015

89Cass. civ. n. 20289/2015

90Cass. civ. n. 18828/2015

91Cass. civ. n. 17215/2015

92Cass. civ. n. 17046/2015

93Cass. civ. n. 14691/2015

94Cass. civ. n. 11591/2015

95Cass. civ. n. 300/2015

96Cass. civ. n. 22983/2014

97Cass. civ. n. 18503/2014

98Cass. civ. n. 16434/2014

99Cass. civ. n. 10332/2014

100Cass. civ. n. 9556/2014

101Cass. civ. n. 1633/2014

102Cass. civ. n. 1346/2013

103Cass. civ. n. 21320/2012

104Cass. civ. n. 17405/2012

105Cass. civ. n. 15656/2012

106Cass. civ. n. 7431/2012

107Cass. civ. n. 3023/2012

108Cass. civ. n. 2730/2012

109Cass. civ. n. 1805/2012

110Cass. civ. n. 1191/2012

111Cass. civ. n. 25553/2011

112Cass. civ. n. 24890/2011

113Cass. civ. n. 24644/2011

114Cass. civ. n. 19880/2011

115Cass. civ. n. 17432/2011

116Cass. civ. n. 15198/2011

117Cass. civ. n. 14542/2011

118Cass. civ. n. 7293/2011

119Cass. civ. n. 2148/2011

120Cass. civ. n. 564/2011

121Cass. civ. n. 25132/2010

122Cass. civ. n. 18624/2010

123Cass. civ. n. 11358/2010

124Cass. civ. n. 9633/2010

125Cass. civ. n. 8363/2010

126Cass. civ. n. 7625/2010

127Cass. civ. n. 3824/2010

128Cass. civ. n. 949/2010

129Cass. civ. n. 28299/2009

130Cass. civ. n. 22287/2009

131Cass. civ. n. 19419/2009

132Cass. civ. n. 19089/2009

133Cass. civ. n. 18233/2009

134Cass. civ. n. 16149/2009

135Cass. civ. n. 27804/2008

136Cass. civ. n. 19456/2008

137Cass. civ. n. 18173/2008

138Cass. civ. n. 6338/2008

139Cass. civ. n. 406/2008

140Cass. civ. n. 24757/2007

141Cass. civ. n. 22106/2007

142Cass. civ. n. 21267/2007

143Cass. civ. n. 19014/2007

144Cass. civ. n. 12963/2007

145Cass. civ. n. 5318/2007

146Cass. civ. n. 4823/2007

147Cass. civ. n. 3651/2007

148Cass. civ. n. 3372/2007

149Cass. civ. n. 1405/2007

150Cass. civ. n. 21932/2006

151Cass. civ. n. 15557/2006

152Cass. civ. n. 14742/2006

153Cass. civ. n. 9049/2006

154Cass. civ. n. 2605/2006

155Cass. civ. n. 1763/2006

156Cass. civ. n. 24757/2005

157Cass. civ. n. 293/2005

158Cass. civ. n. 20335/2004

159Cass. civ. n. 17674/2004

160Cass. civ. n. 17363/2004

161Cass. civ. n. 12806/2004

162Cass. civ. n. 12021/2004

163Cass. civ. n. 58/2004

164Cass. civ. n. 15998/2003

165Cass. civ. n. 15559/2003

166Cass. civ. n. 13539/2003

167Cass. civ. n. 12840/2003

168Cass. civ. n. 12110/2003

169Cass. civ. n. 11191/2003

170Cass. civ. n. 6938/2003

171Cass. civ. n. 6521/2003

172Cass. civ. n. 4937/2003

173Cass. civ. n. 3178/2003

174Cass. civ. n. 1115/2003

175Cass. civ. n. 4/2003

176Cass. civ. n. 17354/2002

177Cass. civ. n. 11483/2002

178Cass. civ. n. 11006/2002

179Cass. civ. n. 10861/2002

180Cass. civ. n. 15666/2001

181Cass. civ. n. 12758/2001

182Cass. civ. n. 11543/2001

183Cass. civ. n. 10911/2001

184Cass. civ. n. 4485/2001

185Cass. civ. n. 4229/2001

186Cass. civ. n. 197/2001

187Cass. civ. n. 15005/2000

188Cass. civ. n. 8532/2000

189Cass. civ. n. 6637/2000

190Cass. civ. n. 6757/2000

191Cass. civ. n. 5028/2000

192Cass. civ. n. 5025/2000

193Cass. civ. n. 3237/2000

194Cass. civ. n. 13724/1999

195Cass. civ. n. 4430/1999

196Cass. civ. n. 2891/1999

197Cass. civ. n. 12689/1998

198Cass. civ. n. 11814/1998

199Cass. civ. n. 8166/1997

200Cass. civ. n. 7104/1997

201Cass. civ. n. 5647/1997

202Cass. civ. n. 7389/1996

203Cass. civ. n. 5955/1996

204Cass. civ. n. 2330/1995

205Cass. civ. n. 1561/1995

206Cass. civ. n. 7373/1994

207Cass. civ. n. 3956/1994

208Cass. civ. n. 1968/1994

209Cass. civ. n. 11195/1993

210Cass. civ. n. 10450/1993

211Cass. civ. n. 11961/1992

212Cass. civ. n. 5504/1992

213Cass. civ. n. 4686/1992

214Cass. civ. n. 3166/1992

215Cass. civ. n. 12089/1990

216Cass. civ. n. 46/1990

217Cass. civ. n. 198/1986

218Cass. civ. n. 2504/1986

219Cass. civ. n. 4838/1985

220Cass. civ. n. 59/1985

221Cass. civ. n. 4489/1984

222Cass. civ. n. 7532/1983

223Cass. civ. n. 7261/1983

224Cass. civ. n. 4921/1983

225Cass. civ. n. 3363/1983

226Cass. civ. n. 7057/1982