Articolo 476 Codice Penale

(R.D. 19 ottobre 1930, n. 1398)

Falsità materiale commessa dal pubblico ufficiale in atti pubblici

Dispositivo

Note

(1) L'espressione "nell'esercizio delle sue funzioni" deve intendersi in senso ampio ovvero rileva qualsiasi collegamento della condotta con la sfera di competenza funzionale del pubblico ufficiale. In caso diverso il pubblico ufficiale risponderà come privato, ai sensi dell'art. 482.

(2) La dottrina maggioritaria ritiene che la nozione di atto pubblico debba qui intendersi in senso più ampio rispetto a quello civilistico, ovvero comprensivo di tutti quei documenti che vengono redatti da pubblici ufficiali nell'esercizio delle loro funzioni. Quindi vi rientrano anche gli atti preparatori, gli atti interni d'ufficio e gli atti di corrispondenza tra uffici.

(3) Si tratta della c.d. condotta di falsità materiale, dunque distinta da quella ideologica, in quanto riguarda la forma esteriore del documento e non la veridicità del contenuto. Più propriamente la dottrina ha specificato, così da poter considerare anche le ipotesi di creazioneex novodi un documento, che il falso materiale si ha quando mancano le condizioni per poter emettere un documento, mentre il falso ideologico comporta l'abuso dei poteri documentali del pubblico ufficiale.

(4) Si tratta di una circostanza aggravante speciale e non quindi di una fattispecie autonoma di reato, dal momento che la particolare natura dell'atto è elemento eventuale e non essenziale del reato in esame.

Massime giurisprudenziali (184)

1Cass. pen. n. 30766/2025

2Cass. pen. n. 15811/2025

3Cass. pen. n. 31112/2025

4Cass. pen. n. 16012/2025

5Cass. pen. n. 45840/2024

6Cass. pen. n. 41639/2024

7Cass. pen. n. 23580/2024

8Cass. pen. n. 15641/2024

9Cass. pen. n. 13774/2024

10Cass. pen. n. 1147/2023

11Cass. pen. n. 46888/2023

12Cass. pen. n. 51242/2023

13Cass. pen. n. 3336/2022

14Cass. pen. n. 10671/2021

15Cass. pen. n. 37880/2021

16Cass. pen. n. 22786/2021

17Cass. pen. n. 19923/2021

18Cass. pen. n. 15901/2021

19Cass. pen. n. 16786/2021

20Cass. pen. n. 11402/2021

21Cass. pen. n. 27230/2020

22Cass. pen. n. 5079/2020

23Cass. pen. n. 29381/2019

24Cass. pen. n. 28047/2019

25Cass. pen. n. 24906/2019

26Cass. pen. n. 49221/2017

27Cass. pen. n. 7615/2017

28Cass. pen. n. 2714/2017

29Cass. pen. n. 34912/2016

30Cass. pen. n. 18015/2015

31Cass. pen. n. 7714/2015

32Cass. pen. n. 51166/2013

33Cass. pen. n. 50569/2013

34Cass. pen. n. 47076/2013

35Cass. pen. n. 46177/2013

36Cass. pen. n. 37314/2013

37Cass. pen. n. 35104/2013

38Cass. pen. n. 15953/2012

39Cass. pen. n. 23255/2011

40Cass. pen. n. 14486/2011

41Cass. pen. n. 44023/2010

42Cass. pen. n. 43512/2010

43Cass. pen. n. 27095/2010

44Cass. pen. n. 19557/2010

45Cass. pen. n. 11944/2009

46Cass. pen. n. 46310/2008

47Cass. pen. n. 38720/2008

48Cass. pen. n. 27973/2008

49Cass. pen. n. 22192/2008

50Cass. pen. n. 9146/2008

51Cass. pen. n. 6572/2008

52Cass. pen. n. 7921/2007

53Cass. pen. n. 7638/2007

54Cass. pen. n. 14292/2006

55Cass. pen. n. 1491/2006

56Cass. pen. n. 46852/2005

57Cass. pen. n. 35167/2005

58Cass. pen. n. 11930/2005

59Cass. pen. n. 23327/2004

60Cass. pen. n. 23324/2004

61Cass. pen. n. 16267/2004

62Cass. pen. n. 13989/2004

63Cass. pen. n. 11915/2004

64Cass. pen. n. 8684/2004

65Cass. pen. n. 46863/2003

66Cass. pen. n. 31720/2003

67Cass. pen. n. 27881/2003

68Cass. pen. n. 25516/2003

69Cass. pen. n. 9955/2003

70Cass. pen. n. 43703/2002

71Cass. pen. n. 38846/2002

72Cass. pen. n. 32812/2001

73Cass. pen. n. 31935/2001

74Cass. pen. n. 29109/2001

75Cass. pen. n. 6900/2001

76Cass. pen. n. 12731/2000

77Cass. pen. n. 12726/2000

78Cass. pen. n. 5584/2000

79Cass. pen. n. 5105/2000

80Cass. pen. n. 4679/2000

81Cass. pen. n. 2151/2000

82Cass. pen. n. 13299/1999

83Cass. pen. n. 12893/1999

84Cass. pen. n. 10580/1999

85Cass. pen. n. 6872/1999

86Cass. pen. n. 3667/1999

87Cass. pen. n. 3552/1999

88Cass. pen. n. 3004/1999

89Cass. pen. n. 2492/1999

90Cass. pen. n. 2487/1999

91Cass. pen. n. 6824/1998

92Cass. pen. n. 4424/1998

93Cass. pen. n. 1431/1998

94Cass. pen. n. 3134/1998

95Cass. pen. n. 1098/1998

96Cass. pen. n. 11920/1997

97Cass. pen. n. 11714/1997

98Cass. pen. n. 9209/1997

99Cass. pen. n. 5111/1997

100Cass. pen. n. 5107/1997

101Cass. pen. n. 421/1997

102Cass. pen. n. 10883/1996

103Cass. pen. n. 6020/1996

104Cass. pen. n. 5052/1996

105Cass. pen. n. 3002/1996

106Cass. pen. n. 247/1996

107Cass. pen. n. 9927/1995

108Cass. pen. n. 5403/1995

109Cass. pen. n. 11276/1994

110Cass. pen. n. 6695/1994

111Cass. pen. n. 2774/1994

112Cass. pen. n. 5660/1994

113Cass. pen. n. 11497/1993

114Cass. pen. n. 10346/1993

115Cass. pen. n. 8260/1993

116Cass. pen. n. 5328/1993

117Cass. pen. n. 834/1993

118Cass. pen. n. 391/1993

119Cass. pen. n. 10259/1992

120Cass. pen. n. 9725/1992

121Cass. pen. n. 8411/1992

122Cass. pen. n. 7227/1992

123Cass. pen. n. 6685/1992

124Cass. pen. n. 3665/1992

125Cass. pen. n. 2396/1992

126Cass. pen. n. 1474/1992

127Cass. pen. n. 869/1992

128Cass. pen. n. 12065/1991

129Cass. pen. n. 7606/1991

130Cass. pen. n. 6012/1991

131Cass. pen. n. 2456/1991

132Cass. pen. n. 16708/1990

133Cass. pen. n. 14718/1990

134Cass. pen. n. 13157/1990

135Cass. pen. n. 12636/1990

136Cass. pen. n. 11498/1990

137Cass. pen. n. 10414/1990

138Cass. pen. n. 2769/1990

139Cass. pen. n. 2593/1990

140Cass. pen. n. 16305/1989

141Cass. pen. n. 13578/1989

142Cass. pen. n. 11366/1989

143Cass. pen. n. 9091/1989

144Cass. pen. n. 9080/1989

145Cass. pen. n. 9076/1989

146Cass. pen. n. 7018/1989

147Cass. pen. n. 5239/1989

148Cass. pen. n. 11249/1988

149Cass. pen. n. 10715/1988

150Cass. pen. n. 10050/1988

151Cass. pen. n. 9337/1988

152Cass. pen. n. 9268/1988

153Cass. pen. n. 9111/1988

154Cass. pen. n. 4799/1988

155Cass. pen. n. 4421/1988

156Cass. pen. n. 3113/1988

157Cass. pen. n. 2878/1988

158Cass. pen. n. 1740/1988

159Cass. pen. n. 1342/1988

160Cass. pen. n. 12091/1987

161Cass. pen. n. 7875/1987

162Cass. pen. n. 4572/1987

163Cass. pen. n. 1358/1987

164Cass. pen. n. 855/1987

165Cass. pen. n. 6485/1986

166Cass. pen. n. 6089/1986

167Cass. pen. n. 4818/1986

168Cass. pen. n. 9573/1985

169Cass. pen. n. 2122/1985

170Cass. pen. n. 1229/1985

171Cass. pen. n. 8435/1984

172Cass. pen. n. 8116/1984

173Cass. pen. n. 7668/1984

174Cass. pen. n. 6751/1984

175Cass. pen. n. 5342/1984

176Cass. pen. n. 3478/1984

177Cass. pen. n. 27/1984

178Cass. pen. n. 9423/1983

179Cass. pen. n. 554/1983

180Cass. pen. n. 5245/1982

181Cass. pen. n. 1442/1982

182Cass. pen. n. 10929/1981

183Cass. pen. n. 12242/1980

184Cass. pen. n. 11114/1980